Υπάρχει μια ιδιαίτερη τέχνη που ανθίζει αθόρυβα αλλά σταθερά στις μικρές κοινωνίες: η τέχνη της παρατήρησης των άλλων. Όχι της απλής παρατήρησης, αλλά της ενδελεχούς έρευνας, της ερμηνείας προθέσεων, της παραγωγής συμπερασμάτων χωρίς δεδομένα και, φυσικά, της άμεσης διάδοσης τους με την αυτοπεποίθηση επιστημονικού πορίσματος.
Σε αυτή την κοινωνία, η πρόοδος δεν χειροκροτείται πάντα. Αντιθέτως, συχνά καταγράφεται, ζυγίζεται, και περνά από επιτροπή αξιολόγησης: τους «γνωστούς-αγνώστους» που δεν χρειάζονται στοιχεία, μόνο υποψίες. Ένας άνθρωπος που δουλεύει, εξελίσσεται, αυξάνει το εισόδημά του μέσα από κόπο και συνέπεια, δεν είναι πάντα απλώς επιτυχημένος. Είναι ύποπτος μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου. Και ακόμη κι όταν αποδειχθεί το αντίθετο, συνήθως έχει ήδη διαμορφωθεί η «γνώμη της γειτονιάς».
Η ζήλια, αυτό το τόσο παρεξηγημένο κοινωνικό συναίσθημα, δεν εμφανίζεται πάντα με κραυγές. Συχνά φοράει το χαμόγελο της «ανησυχίας» και το βλέμμα της «καλοπροαίρετης απορίας». Συνοδεύεται από φράσεις όπως «εγώ απλώς ρωτάω» και «κάτι δεν μου κάθεται καλά», που λειτουργούν ως κοινωνικά άλλοθι για τη διάδοση της πιο δημιουργικής μορφής πληροφορίας: της φήμης.
Και φυσικά, υπάρχει η ψηφιακή προέκταση του φαινομένου. Τα ανώνυμα σχόλια. Εκεί όπου η ευθύνη εξαφανίζεται και η κακία βρίσκει χώρο να εκφραστεί χωρίς φίλτρο και χωρίς κόστος. Άνθρωποι κενοί, χωρίς ήθος και περιεχόμενο, γεμάτοι κακία, κρίνουν ανώνυμα ανθρώπους που εργάζονται και δεν φοβούνται να πουν την αλήθεια. Ίσως έτσι προσπαθούν να γεμίσουν τα κενά της δικής τους άδειας ζωής. Όταν κρίνουμε κάποιον, η επωνυμία έχει σημασία και λαμβάνεται σοβαρά υπόψιν· γιατί η ευθύνη δίνει βάρος στον λόγο. Η ανωνυμία, αντίθετα, συχνά δεν λειτουργεί ως ελευθερία έκφρασης αλλά ως δειλία. Τα ανώνυμα σχόλια είναι ανούσια και στοχεύουν σχεδόν πάντα στο να πλήξουν και όχι να βοηθήσουν, να δημιουργήσουν θόρυβο και όχι αλήθεια.
Στις τοπικές κοινωνίες, το καφενείο και το πηγαδάκι παραμένουν θεσμοί. Εκεί όπου η πληροφορία δεν χρειάζεται επιβεβαίωση, γιατί η «γενική αίσθηση» έχει ήδη αποφανθεί.
Το πιο εντυπωσιακό όμως δεν είναι η ύπαρξη της κακοήθειας. Είναι η ταχύτητα με την οποία μετατρέπεται η καθημερινότητα ενός ανθρώπου σε δημόσιο θέαμα. Χωρίς εισιτήριο, χωρίς συναίνεση, χωρίς όρια. Μια πρόχειρη σκηνή όπου ο καθένας μπορεί να γίνει πρωταγωνιστής στο σενάριο που έγραψε κάποιος άλλος.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στην πρόοδο που δεν συγχωρείται και στην επιτυχία που πρέπει να απολογείται, αναδύεται μια κοινωνία που ξέρει πολύ καλά να παρατηρεί τους άλλους — αλλά πολύ λιγότερο να βλέπει τον εαυτό της.
Ίσως τελικά το πιο ειρωνικό απ’ όλα να είναι πως όλοι μιλούν για όλους, εκτός από το προφανές: ότι αυτή η συνήθεια λέει περισσότερα για τους σχολιαστές παρά για τα πρόσωπα που σχολιάζονται.
Κλεοπάτρα Μισαηλίδου
Εξαιρετικά εύστοχο κείμενο. Σε έναν τόπο όπου πολλοί γνωρίζουν τα πάντα για τη ζωή των άλλων, αλλά ελάχιστα ασχολούνται με τη δική τους βελτίωση, η πρόοδος συχνά αντιμετωπίζεται σαν πρόβλημα που πρέπει να εξηγηθεί. Η αλήθεια όμως είναι απλή: η δουλειά, η συνέπεια και η επιμονή παράγουν αποτελέσματα. Και αυτό είναι κάτι που κανένα σχόλιο, επώνυμο ή ανώνυμο, δεν μπορεί να ακυρώσει.