Πριν από 116 χρόνια, το 1908, ο Κωστής Παλαμάς γράφει το ποίημα «Γύριζε», ένα κείμενο που μοιάζει να συνομιλεί με το σήμερα. Η Ελλάδα της εποχής ήταν ταπεινωμένη: μετά την πτώχευση του Χαρίλαου Τρικούπη και τις στρατιωτικές ήττες, η χώρα είχε περάσει στον έλεγχο των δανειστών. Φόροι, χαράτσια, ίντριγκες και ψέματα χαρακτήριζαν την πολιτική και κοινωνική ζωή, ενώ ο λαός βυθιζόταν στη φτώχεια και στην απογοήτευση.
Ο Παλαμάς, με τη δύναμη της ποίησης, καυτηριάζει την παρακμή της «Ρωμιοσύνης», την πολιτική ανεπάρκεια, την απουσία προοπτικής και την υποταγή του Έλληνα. Μιλά για «πορνεία» του δημόσιου βίου, για τον «περίγελο των Ευρωπαίων», για τους «στέρφους μανταρίνους» και για έναν λαό που ξανασκύβει τον αυχένα στον ζυγό.
Στίχοι όπως «Σκλάβος ξανάσκυψε ο ρωμιός και δασκαλοκρατιέται» ή «των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι» δείχνουν την αιχμηρή κριτική του προς την κοινωνία και την πολιτεία της εποχής. Λόγια που, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, μοιάζουν προφητικά και παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρα.
Ο Κωστής Παλαμάς έφυγε από τη ζωή στις 27 Φεβρουαρίου 1943, μέσα στην Κατοχή. Την επόμενη ημέρα, η κηδεία του μετατράπηκε σε μια από τις μεγαλύτερες αντιστασιακές εκδηλώσεις της εποχής, με πλήθος κόσμου να αποχαιρετά τον ποιητή τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο, σε μια σπάνια στιγμή εθνικής ανάτασης μέσα στα πιο σκοτεινά χρόνια.
“Γύριζε, μη σταθείς ποτέ, ρίξε μας πέτρα μαύρη,
ο ψεύτης είδωλο είναι εδώ, το προσκυνά η πλεμπάγια,
η Αλήθεια τόπο να σταθη μια σπιθαμή δε θάβρη.
Αλάργα Μόρα της ψυχής της χαράς τα μουράγια.
Από θαμπούς ντερβίσηδες δες και στέρφους μανδαρίνους
κι` από χαλκοπράσινους η Πολιτεία πατιέται.
Χαρά στους χασομέρηδες! χαρά στους Αρλεκίνους!
Σκλάβος ξανάσκυψε ο Ρωμιός και δασκαλοκρατιέται.
Δεν έχει Όλυμπε θεούς, μηδέ λεβέντες η Όσσα.
Ραγιάδες έχεις, μάννα γης,σκυφτούς για το χαράτσι.
Κούφιοι και οκνοί καταφρονούν τη θεία τραχιά σου γλώσσα,
Των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι.
Και δημοκόποι Κλέωνες και λογοκόποι ζωίλοι,
και Μαμωνάδες βάρβαροι και χαύνοι λεβαντίνοι,
λύκοι ω!! κοπάδια, οι πιστικοί και ψωριασμένοι οι σκύλοι,
κι` οι χαροκόποι αδιάντροποι και πόρνη η Ρωμιοσύνη.”
